11 listopada Poznań i cała Wielkopolska pachną białym makiem, migdałami i lukrem.
W ciągu kilku dni zjadamy około miliona rogali świętomarcińskich. Skąd wziął się ten zwyczaj – i czy na pewno wszystko zaczęło się od jednego kazania?
Kazanie, które poruszyło cukiernika
Najbardziej znana opowieść prowadzi nas do listopada 1891 roku. Proboszcz poznańskiej parafii pw. św. Marcina, ks. Jan Lewicki, przed zbliżającym się świętem patrona zaapelował do wiernych, by wzorem świętego zrobili coś dla ubogich.
Wśród słuchających był cukiernik Józef Melzer. Wziął słowa księdza do serca i upiekł kilka blach rogali. Zamożni poznaniacy płacili za nie, biedni dostawali je za darmo. Tak narodził się zwyczaj, w którym słodycz szła w parze z dobroczynnością.
W kolejnych latach do Melzera dołączali inni poznańscy cukiernicy i piekarze. Pieniądze ze sprzedaży rogali przeznaczano na pomoc dla najuboższych – m.in. na paczki żywnościowe przed Wigilią.
Podkowa świętego i ślady starsze niż legenda
Kształt rogala też ma swoją opowieść. Według poznańskiej legendy przypomina podkowę, którą zgubił koń św. Marcina – rzymskiego żołnierza, który w zimową noc oddał połowę płaszcza zziębniętemu żebrakowi, a później został biskupem Tours.
Ciekawostka dla dociekliwych: historia z 1891 roku jest najpiękniejsza, ale nie najstarsza. Historycy, m.in. dr Wojciech Mania z Poznańskiej Lokalnej Organizacji Turystycznej, wskazują, że okolicznościowe rogale reklamowano w poznańskiej prasie już na początku lat 50. XIX wieku. Nazwa „Rogalik Św. Marciński” pojawiła się w „Dzienniku Poznańskim” 11 listopada 1860 roku. Ks. Lewicki i Józef Melzer nie wymyślili więc rogala – nadali mu jednak dobroczynny charakter, który przetrwał do dziś.
Niektórzy badacze sięgają jeszcze dalej i łączą rogaty kształt z dawnymi, przedchrześcijańskimi obrzędami jesiennymi, w których ofiarowano woły. W uboższych latach ofiarę zastępowało ciasto w kształcie rogów.
Ludzie, którzy nie dali zapomnieć
W 1901 roku zwyczaj wypieku przejęło Stowarzyszenie Cukierników, dzięki czemu przestał zależeć od dobrej woli pojedynczych rzemieślników.
Po I wojnie światowej, już w odrodzonej Polsce, do tradycji obdarowywania ubogich wrócił Franciszek Rączyński, starszy poznańskiego cechu cukierników. Z kolei tuż po II wojnie światowej, gdy wiele dawnych zwyczajów odchodziło w niepamięć, rogala uratował Zygmunt Wasiński. Tradycję podtrzymywały wtedy przede wszystkim prywatne cukiernie i piekarnie Poznania.
Rogal z unijnym paszportem
Od 30 października 2008 roku „Rogal świętomarciński” jest wpisany do unijnego rejestru jako Chronione Oznaczenie Geograficzne (rozporządzenie Komisji WE nr 1070/2008). Oznacza to, że pod tą nazwą można go sprzedawać tylko wtedy, gdy powstał w Poznaniu lub wskazanych powiatach Wielkopolski i według ściśle określonej receptury.
Co musi mieć prawdziwy rogal świętomarciński?
- ciasto półfrancuskie, listkujące, w kształcie półksiężyca,
- nadzienie z białego maku z dodatkiem orzechów, rodzynek, skórki pomarańczowej i innych bakalii,
- wierzch posmarowany pomadą (rodzajem lukru) i posypany rozdrobnionymi orzechami,
- masę od 150 do 250 gramów.
Cukiernia, która chce sprzedawać „prawdziwe” rogale, musi uzyskać certyfikat. Co roku przed 11 listopada kilkadziesiąt zakładów z Poznania i regionu odbiera dokumenty w Cechu Cukierników i Piekarzy w Poznaniu. Wypieki bez certyfikatu można spotkać w całej Polsce, ale pod nazwą „rogale marcińskie” czy „poznańskie” – to już nie oryginał.
Rogal doczekał się też własnego muzeum w Poznaniu, znaczka pocztowego Poczty Polskiej oraz miejsca w centrum obchodów 11 listopada. Tego dnia ulicą Święty Marcin przechodzi barwny korowód z patronem na białym koniu, a miasto świętuje imieniny swojej głównej ulicy.
Prawdziwy rogal także w Wągrowcu
Powiat wągrowiecki znajduje się na liście obszarów, na których wolno wypiekać rogala świętomarcińskiego. Specyfikacja unijna obejmuje Poznań, powiat poznański oraz 27 innych powiatów Wielkopolski – od Chodzieży i Piły po Rawicz i Kalisz – a wśród nich Wągrowiec.
W tym roku certyfikowane rogale świętomarcińskie wypieka w powiecie tylko jedna firma – Piekarnia-Cukiernia W. Zborowski, K. Zborowski sp.j., znana jako „Zborowscy”, z siedzibą przy ul. Gnieźnieńskiej 22 w Wągrowcu. Prawdziwe rogale kupimy w jej sklepach przy ul. Gnieźnieńskiej i przy ul. Słowackiego.
W pozostałych gminach powiatu wągrowieckiego nie ma żadnej cukierni z certyfikatem. Prawdziwe rogale możemy jednak znaleźć w sąsiednich miastach. W Rogoźnie certyfikowane wypieki sprzedają dwie firmy: piekarnia-cukiernia Power-Pack Huberta Paprockiego przy ul. Wielkiej Poznańskiej 7 oraz Cukiernia Andrzeja Maćkowiaka, która ma swój sklep na os. Przemysława II 7b. Trzecim adresem w okolicy jest Budzyń, gdzie rogale wypieka Zakład Produkcyjno-Handlowy Grażyny Gawrych przy ul. Leśnej 12.
Słodycz, która ma przypominać o dobru
Rogale kupujemy dziś przy okazji podwójnego święta – wspomnienia św. Marcina i Narodowego Święta Niepodległości. Warto jednak pamiętać, że ich źródłem nie jest rocznica z 1918 roku, lecz gest dzielenia się z tymi, którzy mają mniej.
Sięgając po rogala, możemy więc zrobić to, czego chciał ks. Lewicki: oprócz zjedzenia słodkiego półksiężyca – zrobić coś dobrego dla drugiego człowieka. Smacznego!
Źródła:
- dzieje.pl (PAP): Rogal świętomarciński – historia najsłodszego symbolu Poznania
- Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1070/2008
- Jednolity dokument ChOG „Rogal świętomarciński”
- dzieje.pl (PAP): certyfikaty dla piekarni, wątek 1901
- Radio Kraków: legenda o Melzerze i certyfikat Kapituły
- Wikipedia: St. Martin’s croissant
- Specyfikacja produktu „Rogal świętomarciński” – obszar geograficzny (pkt 5)
- Cukiernie z certyfikatem – Cech Cukierników i Piekarzy w Poznaniu