W całej Polsce flagi, defilady i biegi niepodległości. Ale w Wielkopolsce 11 listopada 1918 roku nadal rządzili Niemcy. Dlatego warto opowiedzieć historię w całości: od Compiègne i Warszawy po Wągrowiec.
11 listopada 1918 roku wydarzyły się dwie rzeczy. W wagonie kolejowym w lesie pod Compiègne Niemcy podpisały rozejm, który zakończył walki I wojny światowej. Z kolei w Warszawie Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu, który dzień wcześniej wrócił z internowania w Magdeburgu, naczelne dowództwo nad polskim wojskiem. Trzy dni później Piłsudski przejął od niej całą władzę.
Polska nie odrodziła się jednak w ciągu jednego dnia. Rada Regencyjna ogłosiła niepodległość już 7 października 1918 roku. Granice wykuwano jeszcze przez kilka lat, na wschodzie w wojnie z bolszewikami, na zachodzie w powstaniach. Państwo międzynarodowo usankcjonował dopiero traktat wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 roku i ratyfikowany 10 stycznia 1920 roku. Historycy podkreślają więc, że 11 listopada to data umowna. Wybrano ją, bo symbolicznie łączy koniec wojny z przejęciem władzy przez Polaków w Warszawie.
Mówimy o „123 latach niewoli”, licząc od III rozbioru w 1795 roku. Dla większości Wielkopolski, którą Prusy zajęły już przy II rozbiorze w 1793 roku, ten okres był jeszcze o dwa lata dłuższy.
Jak rodziło się święto
Pierwszą rocznicę świętowano już w 1919 roku, choć skromnie, bo kraj wciąż walczył o granice. Uroczystości w Warszawie odbyły się zresztą w niedzielę 9 listopada, a nie we wtorek 11 listopada. W pierwszych latach termin był ruchomy, a w II RP przez długi czas spierano się, czy symbolem niepodległości ma być 11 listopada, czy może 3 maja.
Przełom nastąpił po przewrocie majowym. 8 listopada 1926 roku premier Józef Piłsudski wydał okólnik, który ustanowił 11 listopada dniem wolnym od pracy w urzędach państwowych. Od 1932 roku był to też dzień wolny od nauki. Do 1936 roku obchody miały przede wszystkim charakter wojskowy: msze polowe, defilady, rewie. Stąd wzięła się tradycja defilad.
Rangę święta narodowego nadała mu dopiero ustawa z 23 kwietnia 1937 roku o Święcie Niepodległości. Państwowe obchody w tej formie odbyły się przed wojną tylko dwa razy: w 1937 i 1938 roku.
Święto zakazane
Pod okupacją niemiecką i sowiecką obchody były zakazane, ale pamięć przetrwała. Harcerze z „małego sabotażu” malowali na murach hasła przypominające o 11 listopada.
Po wojnie władza komunistyczna nie zamierzała świętować daty kojarzonej z Piłsudskim i II Rzecząpospolitą. 22 lipca 1945 roku Krajowa Rada Narodowa uchwaliła ustawę o Narodowym Święcie Odrodzenia Polski, obchodzonym w rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN. Ta sama ustawa zniosła Święto Niepodległości. Przez całe PRL 11 listopada świętowali nieoficjalnie opozycjoniści, harcerze i środowiska kościelne, nierzadko płacąc za to represjami. Służba Bezpieczeństwa śledziła rocznicowe ulotki i zgromadzenia, także w Poznaniu. Na krótko święto wróciło do publicznej świadomości w latach 1980–1981, za sprawą „Solidarności”.
Powrót w 1989 roku
15 lutego 1989 roku, w trakcie obrad Okrągłego Stołu, Sejm PRL (nie było jeszcze wtedy „Sejmu RP”) uchwalił ustawę o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości. Jej krótki tekst mówi wprost, że 11 listopada jest dniem wolnym od pracy. Rok 1989 był jedynym, w którym oficjalnie obchodzono zarówno 22 lipca, jak i 11 listopada. Święto PRL zniesiono w kwietniu 1990 roku.
A w Wielkopolsce? Niepodległość z opóźnieniem
W dniu, który dziś świętujemy, Poznań, Gniezno i Wągrowiec wciąż leżały w Niemczech. Rozejm z Compiègne pozostawiał ziemie zaboru pruskiego w granicach Rzeszy do czasu rozstrzygnięć konferencji pokojowej. Jak mówią poznańscy historycy, Wielkopolanie nie mogli cieszyć się w listopadzie 1918 roku z niepodległości, bo jej jeszcze nie mieli. Musieli ją wywalczyć sami.
Tak też się stało. Po przyjeździe Ignacego Jana Paderewskiego do Poznania 26 grudnia 1918 roku następnego dnia wybuchło powstanie. W ciągu kilku tygodni powstańcy wyzwolili większość regionu. Ich zdobycze potwierdził rozejm w Trewirze z 16 lutego 1919 roku, a ostatecznie traktat wersalski. Było to jedno z niewielu zwycięskich powstań w polskiej historii.
Łatwo więc zrozumieć, dlaczego wielu Wielkopolan za „swoją” datę uważa 27 grudnia. To nie jest niechęć do Niepodległej, tylko duma z tego, że tutejsza droga do wolności była inna i została wywalczona własnymi rękami.
Wągrowiec, 30 grudnia 1918
Na ziemi wągrowieckiej powstanie zaczęło się trzy dni po Poznaniu. 30 grudnia 1918 roku oddział miejscowych ochotników zaatakował niemiecki Grenzschutz i wyzwolił miasto. Dowodził nim dr Stanisław Kuliński, lekarz urodzony w 1885 roku w Unisławiu.
Kuliński dobrze pokazuje, jak splatają się obie daty. 9 listopada 1918 roku brał udział w rozbrajaniu Niemców w Warszawie, a więc był świadkiem narodzin niepodległego państwa. Potem wrócił do Wągrowca, żeby tę niepodległość wywalczyć także dla swojej ziemi. Później był szefem sanitarnym jednostek wielkopolskich, a w wojnie polsko-bolszewickiej szefem sanitarnym III Dywizji Strzelców Wielkopolskich.
Dziś Kuliński ma w Wągrowcu swoją ulicę, a jego imię nosi Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2, którego uczniowie opiekują się jego grobem.
Dwa święta, jedna niepodległość
Od 2021 roku Wielkopolska nie musi wybierać. Ustawą z 1 października 2021 roku 27 grudnia stał się Narodowym Dniem Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego, świętem państwowym, choć nie dniem wolnym od pracy. Wielkopolanie, jak podkreślano przy podpisaniu ustawy, wolnego dnia zresztą nie żądali.
Zamiast przeciwstawiać 11 listopada i 27 grudnia, lepiej widzieć w nich dwa rozdziały tej samej historii. W pierwszym w Warszawie powstało państwo. W drugim Wielkopolanie, tacy jak dr Kuliński i jego ochotnicy, dopisali do niego swoją ziemię. Jedno bez drugiego byłoby niepełne. Dlatego i 11 listopada, i 27 grudnia warto flagę wywiesić.
Źródła: dzieje.pl (PAP), Przystanek Historia i serwis „Powstanie Wielkopolskie” IPN, Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, RMF FM (prof. Paweł Stachowiak, UAM), regionwielkopolska.pl, strona ZSP nr 2 w Wągrowcu, ustawa z 1 października 2021 r. (Dz.U. 2021 poz. 2156).